چرا لغات انگلیسی را فراموش می‌کنیم؟ راهکارهای علمی برای یادگیری ماندگار
یک کلمه‌ی انگلیسی را چند بار می‌خوانید، معنی‌اش را حفظ می‌کنید و فردا هنوز یادتان است. ولی چند روز بعد دوباره‌اش را می‌بینید و هرچه فکر می‌کنید، معنی‌اش یادتان نمی‌آید.
خیلی از زبان‌آموزها این تجربه را دارند و معمولاً هم همان نتیجه‌ی همیشگی را می‌گیرند: «حافظه‌ام خوب نیست» یا «باید بیشتر مرور کنم». اما شاید مشکل مقدار مرور نباشد. شاید باید روش مرور را عوض کنید.
در یک نگاه
- دیدن یک کلمه با به یاد آوردنش فرق دارد.
- قبل از دیدن جواب، سعی کنید از حافظه بیرونش بکشید.
- مرورها را در چند روز پخش کنید، نه در یک جلسه.
- کلمه را در جمله و در موقعیت‌های مختلف ببینید.
در ادامه می‌بینیم پژوهش‌ها چه می‌گویند و چطور می‌شود این یافته‌ها را در تمرین روزانه به کار برد.
چرا لغات انگلیسی را فراموش می‌کنیم؟
فراموشی بخشی از یادگیری است و اشکالی ندارد. اینکه یک کلمه را یک بار دیده‌اید و آشناست، تضمین نمی‌کند چند روز بعد بدون کمک یادتان بیاید. سه دلیل اصلی این فاصله را توضیح می‌دهند.
۱. شناختن با به یاد آوردن فرق دارد. reliable را وقتی کنار معنی فارسی‌اش باشد راحت می‌شناسید، اما اگر فقط خود کلمه را ببینید، شاید چیزی به ذهنتان نرسد. احساس آشنایی موقع خواندن یک فهرست لغت همیشه نشانه‌ی یادگیری ماندگار نیست.
۲. دانستن معنی، همه‌ی ماجرا نیست. ممکن است بدانید avoid یعنی «اجتناب کردن»، ولی هنوز نتوانید درست در جمله به کارش ببرید:
I try to avoid making the same mistake.پژوهش‌های یادگیری واژگان زبان دوم نشان می‌دهند یادگرفتن یک کلمه فقط وصل کردن «شکل انگلیسی» به «ترجمه» نیست. شکل نوشتاری، تلفظ، معنی و ارتباط این‌ها با هم هم مهم‌اند.
۳. همه‌ی تکرارها اثر یکسانی ندارند. اگر یک کلمه را چند بار پشت‌سرهم بخوانید، همان لحظه یادتان می‌ماند. اما عملکرد خوب درست بعد از تمرین، دلیل نمی‌شود که چند روز بعد هم یادتان باشد. برای ماندگاری، باید در طول زمان چند بار دیگر هم مجبور شوید کلمه را از حافظه بیرون بکشید.
مرور کردن یا یادآوری؟ تفاوتی که همه‌چیز را عوض می‌کند
فرض کنید دارید improve را یاد می‌گیرید. آن را می‌خوانید، معنی‌اش را می‌بینید و چند بار تکرار می‌کنید:
improve = بهتر کردن، بهبود دادنبعد از چند بار، این ارتباط برایتان آشنا می‌شود. اما اگر معنی را بپوشانید، باز هم یادتان هست؟
در مرور منفعل دوباره می‌خوانید یا فلش‌کارت‌ها را ورق می‌زنید و جواب همیشه جلوی چشمتان است. راحت است و حس آشنایی می‌دهد. در بازیابی فعال (Active Recall) اول از حافظه جواب می‌دهید و بعد درستی‌اش را چک می‌کنید. این روش کمی سخت‌تر است، ولی نشان می‌دهد واقعاً چه چیزی یادتان مانده.
خودتان امتحان کنید
جمله‌ی زیر را بخوانید و قبل از باز کردن جواب، معنی improve را به یاد بیاورید:
I want to improve my listening skills.نمایش پاسخ
improve یعنی بهتر کردن، بهبود دادن؛ یعنی «می‌خواهم مهارت شنیداری‌ام را بهتر کنم.»
همین تلاش کوتاه پیش از دیدن جواب، همان چیزی است که اسمش بازیابی فعال است.
Dunlosky و همکارانش (۲۰۱۳) روش‌های مختلف یادگیری را بررسی کردند و آزمون گرفتن از خود و تمرین فاصله‌دار را جزو راهبردهایی دانستند که پشتوانه‌ی پژوهشی قوی دارند. البته این مرور درباره‌ی یادگیری به‌طور کلی است، نه فقط لغات انگلیسی.
این به آن معنا نیست که مرور منفعل بی‌فایده است. خواندن دوباره به آشنایی اولیه و درک بهتر کمک می‌کند. فقط اگر همیشه جواب جلوی چشمتان باشد، نمی‌فهمید واقعاً چه چیزی یادتان مانده.
مرور فاصله‌دار چیست و چرا کار می‌کند؟
ایده‌ی مرور فاصله‌دار (Spaced Practice) ساده است: به‌جای اینکه همه‌ی تکرارها را در یک جلسه انجام بدهید، آن‌ها را در چند نوبت جدا از هم انجام دهید. هدف این نیست که کلمه را عمداً فراموش کنید؛ هدف این است که در زمان‌های مختلف دوباره سراغش بروید و یادآوری‌اش کنید.
Kim و Webb (۲۰۲۲) نتایج ۴۸ آزمایش با مجموع ۳٬۴۱۱ شرکت‌کننده را درباره‌ی تمرین فاصله‌دار در یادگیری زبان دوم بررسی کردند:
- تمرین فاصله‌دار اثر مثبت متوسط تا بزرگی روی یادگیری زبان دوم داشت.
- در آزمون‌هایی که با تأخیر گرفته شدند، فاصله‌های طولانی‌تر بین تمرین‌ها نتیجه‌ی بهتری از فاصله‌های کوتاه‌تر داشتند.
- این مزیت در آزمون‌های فوری دیده نشد.
منبع: The Effects of Spaced Practice on Second Language Learning: A Meta-Analysis (2022)
البته این به آن معنا نیست که یک برنامه‌ی مرور ثابت برای همه جواب می‌دهد. فاصله‌ی مناسب به سختی کلمه، میزان تسلط شما، نوع تمرین و مدتی که می‌خواهید کلمه در ذهنتان بماند بستگی دارد.
فاصله به‌تنهایی کافی نیست
اینکه بین مرورها چه کار می‌کنید هم مهم است. Rice و Tokowicz (۲۰۲۰) پژوهش‌های آزمایشگاهی آموزش واژگان زبان دوم به بزرگسالان را مرور کردند. به گفته‌ی نویسندگان، تکرارهای فشرده‌ای که فقط ارتباط بین شکل‌های زبانی را محکم‌تر می‌کنند، معمولاً به‌اندازه‌ی کافی مؤثر نیستند. اگر تکرار فاصله‌دار را با بازیابی فعال یا با فعالیت‌هایی که شما را به فکر کردن درباره‌ی معنا وادار می‌کنند ترکیب کنید، یادگیری بهتر می‌شود.
منبع: A Review of Laboratory Studies of Adult Second Language Vocabulary Training (2020)
پس هر دو سؤال را بپرسید: کی مرور می‌کنید (یک جلسه‌ی فشرده یا چند نوبت جدا)، و چطور مرور می‌کنید (فقط می‌خوانید، یا سعی می‌کنید به یاد بیاورید و بفهمید).
چرا بهتر است لغت را در جمله یاد بگیریم؟
در زبان واقعی، کلمه‌ها معمولاً تنها نمی‌آیند. وقتی کلمه‌ای را در جمله یاد می‌گیرید، علاوه بر معنی می‌فهمید در چه موقعیتی به کار می‌رود، با چه کلمه‌هایی همراه می‌شود و چه نقشی در جمله دارد.
کلمه‌ی miss را در نظر بگیرید:
| جمله | معنی |
|---|---|
I missed the bus. | اتوبوس را از دست دادم. |
I miss my friends. | دلم برای دوستانم تنگ شده است. |
Don't miss the opportunity. | فرصت را از دست نده. |
اگر فقط یک معنی برای miss حفظ کنید، با جمله‌های دیگر گیج می‌شوید. عبارت‌ها هم همین‌طورند. وقتی make a decision را یاد می‌گیرید، فقط معنی decision را نمی‌فهمید؛ با ترکیب رایج آن با make هم آشنا می‌شوید.
البته یادگیری در متن به‌تنهایی حفظ شدن کلمه را تضمین نمی‌کند. اینکه جمله را چقدر می‌فهمید، به کلمه چقدر توجه می‌کنید و چند بار دوباره با آن روبه‌رو می‌شوید هم اهمیت دارد. پس این روش را با بازیابی فعال و مرور فاصله‌دار ترکیب کنید.
آیا باید همه‌ی لغات جدید را یاد بگیریم؟
نه. اگر موقع خواندن یا گوش دادن برای هر کلمه‌ی ناآشنا بایستید، تمرین کند و خسته‌کننده می‌شود. بهتر است دو هدف را از هم جدا کنید: فهمیدن محتوا (پیام کلی را بگیرید، حتی اگر معنی بعضی کلمه‌ها را ندانید) و یادگیری هدفمند (چند کلمه را انتخاب کنید و برای معنی، کاربرد و ماندگاری‌شان وقت بگذارید).
برای انتخاب آن کلمه‌ها، این سؤال‌ها را از خودتان بپرسید: برای فهم متن مهم است؟ احتمال دارد دوباره با آن روبه‌رو شوم؟ در زندگی روزمره یا موضوع‌های موردعلاقه‌ام به کار می‌آید؟ می‌توانم آن را در یک جمله‌ی قابل‌فهم یاد بگیرم؟
بقیه‌ی کلمه‌ها را سریع حفظ نکنید. بعضی‌هایشان با دیدن‌های بعدی کم‌کم آشنا می‌شوند.
یک تمرین روزانه‌ی ساده: سه کلمه، چند هفته
لازم نیست برنامه‌ی پیچیده‌ای داشته باشید. فرض کنید امروز سه کلمه‌ی avoid، reliable و improve را انتخاب کرده‌اید.
۱. با جمله شروع کنید. هر کلمه را در یک جمله‌ی قابل‌فهم ببینید:
I try to avoid making the same mistake.
He is a reliable friend.
I want to improve my listening skills.جمله باید آن‌قدر ساده باشد که بتوانید ازش یاد بگیرید. اگر بیشتر بخش‌هایش ناآشناست، سراغ جمله‌ی ساده‌تری بروید.
۲. قبل از دیدن جواب، به یاد بیاورید. معنی را بپوشانید و از حافظه جواب بدهید، بعد چک کنید. اگر یادتان نیامد، دوباره بخوانید و کمی بعد دوباره امتحان کنید. هدف تنبیه خودتان نیست؛ هدف این است که فرصت اصلاح داشته باشید.
۳. با فاصله برگردید. جدول زیر فقط یک نمونه برای توضیح است، نه یک برنامه‌ی علمی ثابت:
| زمان | چه کار کنید |
|---|---|
| امروز | هر سه کلمه را در جمله ببینید و یک بار از حافظه امتحان کنید |
| ۲ تا ۳ روز بعد | بدون دیدن جواب، معنی را به یاد بیاورید |
| حدود یک هفته بعد | دوباره امتحان کنید، این بار با جمله‌ی جدید |
| دو تا سه هفته بعد | آخرین بررسی: کدام کلمه‌ها هنوز یادتان هست؟ |
اگر کلمه‌ای را راحت یادتان آمد، مرور بعدی‌اش را عقب بیندازید. اگر هنوز سخت است، زودتر سراغش برگردید.
۴. کلمه را در جمله‌های تازه ببینید. اگر یک کلمه را فقط با یک جمله‌ی ثابت تمرین کنید، یادآوری‌اش به همان جمله وابسته می‌شود:
| کلمه | جمله‌ی دوم |
|---|---|
| avoid | You should avoid eating late at night. |
| reliable | Is this website reliable? |
| improve | Her English has improved a lot. |
۵. ماندگاری را بسنجید. به‌جای اینکه بپرسید «امروز چند لغت یاد گرفتم؟»، بپرسید: «از لغاتی که هفته‌ی پیش تمرین کردم، کدام‌ها را هنوز یادم هست؟» مرورهای بعدی را هم بر اساس همین جواب تنظیم کنید.
تعداد کلمه‌ها و فاصله‌ی مرورها را با سطح، وقت و نیاز خودتان هماهنگ کنید. کیفیت تمرین و ادامه دادن آن از تعداد کلمه‌ها مهم‌تر است.
اگر لغت‌ها را موقع خواندن می‌فهمید ولی موقع حرف زدن یا نوشتن یادتان نمی‌آیند، مقاله‌ی «چرا انگلیسی را می‌فهمم ولی نمی‌توانم صحبت کنم؟» را هم بخوانید.
تمرین جمله‌محور در پرایمی
وقتی لغت‌ها را در فهرست‌های جدا نگه می‌دارید، سخت می‌شود بفهمید کدام‌ها را فراموش کرده‌اید و کِی باید دوباره سراغشان بروید. پرایمی برای این ساخته شده که تمرین انگلیسی‌تان منظم‌تر و متناسب‌تر با خودتان باشد.
در پرایمی با جمله‌های انگلیسی تمرین می‌کنید، یعنی کلمه‌ها را در بافت زبان می‌بینید، نه جدا از هم. بعد از هر پاسخ هم بازخورد فوری می‌گیرید تا بدانید درست گفته‌اید یا نه و اشتباه‌هایتان را بهتر بشناسید. قابلیت‌های شخصی‌سازی هم کمک می‌کنند مسیر تمرین با عملکرد خودتان هماهنگ شود.
این دقیقاً همان چیزی است که در این مقاله گفتیم: کلمه را در جمله ببینید و جواب را چک کنید. فاصله‌ی بین مرورها را هم می‌توانید با جدول نمونه‌ی بالا خودتان تنظیم کنید.
هیچ ابزار یا روشی به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که همه‌ی لغات تا همیشه یادتان بماند. ولی ترکیب تمرین منظم، فهمیدن جمله‌ها، بازیابی فعال و دیدن دوباره‌ی کلمه‌ها، یادگیری شما را هدفمندتر می‌کند.
اگر دوست دارید همین رویکرد را امتحان کنید، چند دقیقه در پرایمی تمرین کنید و قبل از دیدن جواب، اول به خودتان فرصت بدهید معنی را به یاد بیاورید.
حرف آخر
اینکه لغت‌ها را فراموش می‌کنید، دلیل نمی‌شود حافظه‌ی ضعیفی داشته باشید یا برای یادگیری زبان ساخته نشده باشید. یادگیری و ماندگاری دو چیز متفاوت‌اند و برای تقویتشان باید به شیوه‌ی تمرین توجه کنید: به‌جای خواندن مکرر، قبل از دیدن جواب به یاد بیاورید؛ به‌جای حفظ کردن فقط معنی، کلمه را در جمله ببینید؛ به‌جای مرور پشت‌سرهم، تمرین را در چند نوبت پخش کنید؛ و به‌جای شمردن لغاتی که امروز خوانده‌اید، ببینید بعد از چند روز چه چیزی یادتان مانده.
لازم نیست هر کلمه را همان لحظه حفظ کنید یا هر روز ساعت‌ها وقت بگذارید. یادگیری زبان مسابقه‌ی حفظ کردن بیشترین تعداد لغت نیست؛ ساختن دانشی است که وقتی لازمش دارید، در دسترس باشد.
منابع و مطالعه‌ی بیشتر
- Kim, S. K., & Webb, S. (2022). The Effects of Spaced Practice on Second Language Learning: A Meta-Analysis. Language Learning, 72(1), 269–319. https://doi.org/10.1111/lang.12479
- Rice, C. A., & Tokowicz, N. (2020). A Review of Laboratory Studies of Adult Second Language Vocabulary Training. Studies in Second Language Acquisition, 42(2), 439–470. https://doi.org/10.1017/S0272263119000500
- Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J., & Willingham, D. T. (2013). Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques: Promising Directions From Cognitive and Educational Psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266
